25/09/2026
5 Quy tắc để Làm chủ Kỹ năng Tính toán trong Cờ vua
Trong bài viết này, tôi muốn chia sẻ những suy nghĩ của mình về một chủ đề chắc chắn cực kỳ quan trọng đối với mọi kỳ thủ: cách tính toán các biến thể nước đi. Đáng tiếc là chủ đề vô cùng thú vị và thiết yếu này chưa bao giờ được đề ]cập một cách thật chi tiết. Nguồn tài liệu chất lượng duy nhất mà tôi biết đến là cuốn sách "Làm thế nào để trở thành Đại kiện tướng" (How to Become a Grandmaster) của Đại kiện tướng Liên Xô Alexander Kotov. Tuy nhiên, rõ ràng là vì cuốn sách được viết từ nửa thế kỷ trước nên một số ý tưởng không còn phù hợp nữa; lý do chính là: 1. thời gian thi đấu đã bị rút ngắn và 2. máy tính đã thay đổi hoàn toàn thế giới cờ vua.
Trước tiên, tôi muốn trình bày một số ý tưởng mà Kotov đưa ra trong cuốn sách, sau đó thảo luận về chúng và bổ sung thêm những quan điểm của riêng mình.
Khi bắt đầu tính toán các biến thể, việc đầu tiên cần làm là tìm kiếm và ghi nhớ tất cả các nước đi khả thi và hợp lý (gọi là các nước đi ứng viên). Bước này rất quan trọng để đảm bảo chúng ta không bỏ lỡ cơ hội quý giá nào.
Sau khi xác định được các nước đi ứng viên, ta bắt đầu tính toán từng nước một. Cách bắt đầu tùy thuộc vào phong cách và thói quen của mỗi kỳ thủ. Một số người chọn bắt đầu với những phương án đơn giản, ít tốn công tính toán, rồi mới xem xét các khả năng phức tạp hơn; trong khi những người khác lại làm theo chiều ngược lại.
Theo Kotov, ý tưởng quan trọng nhất là bạn cần tin tưởng vào khả năng tính toán của mình; một khi đã kiểm tra xong một biến thể, hãy đưa ra kết luận và tiếp tục tiến trình, tuyệt đối không quay lại hay tính toán lại từ đầu.
Tuy nhiên, tôi cần chỉ ra rằng phương pháp của Kotov có một vài hạn chế đáng kể. Thứ nhất, vào thời điểm ông viết sách, quy định thời gian tại các giải đấu ở Liên Xô là 2,5 giờ cho 40 nước đi đầu tiên cộng thêm 1 giờ cho mỗi 12 nước tiếp theo, và các ván đấu thường bị hoãn lại (để đấu tiếp vào ngày hôm sau), nên kỳ thủ có rất nhiều thời gian để tính toán. Dù là điều đáng tiếc hay may mắn, ngày nay mọi thứ đã thay đổi rất nhiều; tại hầu hết các giải đấu cờ tiêu chuẩn, kỳ thủ chỉ có 90 phút cho toàn bộ ván đấu hoặc cho 40 nước đi đầu tiên, kèm theo quy tắc cộng thêm 30 giây cho mỗi nước đi. Với quỹ thời gian hạn hẹp như vậy, bạn không thể nào dành tới 40 phút để tính toán cho một nước đi, huống hồ là làm điều đó nhiều lần trong một ván đấu.
Hạn chế
Theo Kotov, trước tiên bạn cần tính toán một phương án, sau đó mới chuyển sang phương án kia. Bạn bắt đầu phân tích chi tiết biến đầu tiên, tốn mất 30 phút và tìm ra cách giành chiến thắng. Sau đó, bạn bắt đầu tính toán biến còn lại, và chỉ sau 1 phút, bạn nhận ra rằng nó có thể hóa giải đòn thí quân của bạn. Thật không may là bạn đã bắt đầu với nước đi ứng viên "sai lầm"; kết quả là bạn đã lãng phí 30 phút mà vẫn chưa rõ mình nên đi nước nào.
Do đó, để đạt được kết quả thực tế tốt, bạn nên tuân theo 2 nguyên tắc sau:
Đừng bao giờ (hoặc hiếm khi, vì luôn có ngoại lệ) dành quá 20 phút để thực hiện một nước đi. Thực tế cho thấy đây là khoảng thời gian tối ưu để phân tích kỹ lưỡng ngay cả những thế trận phức tạp nhất; sau thời gian này, bạn sẽ trở nên mệt mỏi và việc suy nghĩ thêm chỉ là lãng phí thời gian.
Trước tiên, hãy nhẩm nhanh qua tất cả các nước đi ứng viên trong đầu để xem liệu nước đi của bạn có bị hóa giải ngay lập tức bởi một trong số đó hay không, rồi mới bắt đầu đi sâu vào các chi tiết phức tạp. Ngoài ra, tôi muốn lưu ý rằng mọi kỳ thủ mạnh đều áp dụng các nguyên tắc này một cách vô thức, nhưng đôi khi việc ghi nhớ và ôn lại những quy tắc đơn giản mà có thể bạn đã biết vẫn rất hữu ích.
Quy tắc tính toán 1:
Khi tính toán hoặc tìm kiếm các nước đi ứng viên, bạn cần đặt ra mục tiêu cụ thể cho quá trình tính toán của mình. Mục tiêu này phải thực tế và phù hợp với logic của thế trận. Ví dụ, nếu bạn đang chiếm ưu thế lớn về triển khai quân hoặc có nhiều quân áp sát vua đối phương, mục tiêu của bạn nên là "chiếu bí". Ngược lại, nếu bạn đang ở thế bất lợi, mục tiêu có thể là tìm cách đưa ván đấu về thế cân bằng.
Nếu thế trận cân bằng và ván đấu diễn ra chậm rãi, thiên về đấu trí chiến thuật vị trí, thì việc tính toán sẽ giúp bạn đạt được các mục tiêu chiến lược; cụ thể là giúp tìm ra phương án hoặc trình tự nước đi thích hợp.
Gợi ý:
Nếu bạn đang ở thế bất lợi, việc hy sinh quân và tìm cách làm phức tạp hóa thế trận bằng mọi giá thường rất hữu ích. Nếu đối thủ đang gây áp lực vị trí mà không gặp rủi ro nào, việc bạn hy sinh một quân nặng lấy quân nhẹ (hy sinh chất) hoặc hy sinh tốt – dù xét về mặt khách quan có thể là nước đi mạo hiểm hoặc không tối ưu – vẫn có thể khiến đối thủ mất đi sự thoải mái và mang lại cho bạn thêm những cơ hội mới.
Quy tắc tính toán số 2:
Khi đã xác định được điều cần tìm kiếm, hãy bắt đầu với biến thể có vẻ hợp lý nhất. Nếu biến thể đó không hiệu quả, hãy chuyển sang xem xét các nước đi trông có vẻ khác thường hơn, nhưng đừng bắt đầu việc tính toán bằng chính những nước đi đó.
Quy tắc tính toán số 3:
Nếu bạn đã tìm ra một cách rõ ràng để đạt được mục tiêu đã đề ra—ví dụ: bạn đang ở thế yếu hơn nhưng thấy một nước đi giúp cân bằng thế trận—đừng vội dừng lại ở đó, hãy cố gắng tìm kiếm thêm các phương án khác. Nguyên tắc cốt lõi của các kỳ thủ mạnh là: nếu thấy một nước đi tốt, hãy cố gắng tìm một nước đi tốt hơn nữa!
Tuy nhiên, bạn cũng cần cân nhắc quỹ thời gian còn lại của mình.
Quy tắc tính toán số 4:
Nếu bạn đang bị thiếu thời gian và không tìm ra cách đạt được mục tiêu ban đầu, bạn cần hạ thấp kỳ vọng của mình. Chẳng hạn, nếu bạn định giành chiến thắng ngay lập tức bằng một đòn chiến thuật nhưng không tìm ra cách thực hiện, bạn có thể chuyển hướng sang việc giành lấy lợi thế rõ ràng.
Quy tắc tính toán số 5:
Điều quan trọng nhất: tính toán là yếu tố sống còn và bạn cần phân tích các biến trong mọi ván đấu, nhưng đừng thực hiện việc đó khi không cần thiết!
Nhiều người chơi nghiệp dư, khi đứng trước lựa chọn giữa một nước đi đơn giản dẫn đến tàn cuộc với lợi thế hơn quân và một thế trận phức tạp chưa rõ ràng, lại thường chọn phương án thứ hai.
Tại sao vậy? Vì họ muốn thắng nhanh hơn.
Tuy nhiên, mục tiêu của cờ vua là giành chiến thắng chứ không phải là thắng nhanh. Nếu bạn có thể đơn giản hóa thế trận và giành chiến thắng mà không tạo cơ hội cho đối thủ phản công, hãy cứ làm như vậy.
Hy vọng rằng những lời khuyên này sẽ giúp bạn cải thiện kỹ năng tính toán cũng như nâng cao kết quả thi đấu thực tế. Kỹ năng tính toán đóng vai trò then chốt đối với mọi kỳ thủ trong bất kỳ ván đấu nào.
Theo IM Yuriy Krykun
